´Nederland heeft te weinig geleerd van rampen´

Door buitenlandredacteur Christoph Schmidt, 11 maart 2002

Op 11 maart is het precies een half jaar geleden dat de wereld wakkerschrok van de terroristische aanslagen in de VS. Internationaal rampenexpert Gunnar Kuepper was snel ter plekke om de situatie te analyseren. Dat deed Kuepper eerder bij grote calamiteiten in Nederland. De vier rampen van de afgelopen 10 jaar, van de Bijlmerramp tot de cafébrand in Volendam, hebben dikke onderzoeksrapporten opgeleverd, met ontelbare 'lessen voor de toekomst'. Maar is Nederland inderdaad beter voorbereid op crisissituaties dan vroeger? Nee, zegt Kuepper. Hij vindt dat de Nederlanders best wat kritischer naar hun rampenplannen mogen kijken.

Waar ter wereld ook maar een ramp gebeurt, daar is Kuepper snel ter plaatse. Hij was erbij in New York na 11 september, maar ook in Enschede na de vuurwerkramp van 13 mei 2000. De tot Amerikaan genaturaliseerde Duitser heeft de dagelijkse leiding over Emergency & Disaster Management, een adviesbureau in Los Angeles.

Parallellen
Onlangs was Kuepper in Amsterdam om een praatje te houden voor een gehoor van noodartsen, ambulancepersoneel en andere hulpverleners die na rampen worden ingezet. Hij had het vooral over de reddings- en bergingswerkzaamheden in New York. "Mijn belangrijkste boodschap was: het ondenkbare kan altijd gebeuren", zegt Kuepper. "De aanslagen in de Verenigde Staten waren net zo ondenkbaar als de vuurwerkramp in Enschede."

Kuepper ziet nog veel meer parallellen tussen New York en Enschede: "De oorzaken waren natuurlijk totaal anders, maar de gevolgen waar de hulpdiensten mee te maken hadden, waren vrijwel identiek. Uiteraard was de omvang van de catastrofe in New York veel groter, maar op kleinere schaal gaf Enschede exact hetzelfde beeld te zien: de chaos, de duizenden mensen die op de vlucht sloegen, de vermisten, en het gegeven dat ongeveer hetzelfde percentage van het plaatselijke brandweerkorps bij de ramp om het leven kwam."

Foute beslissingen?
Zou dat ook kunnen betekenen dat de brandweerlieden van New York en Enschede onder dezelfde gevaarlijke omstandigheden dezelfde beslissingen hebben genomen en misschien dezelfde fouten hebben gemaakt?

Voor Kuepper is het etiket 'foute beslissingen' in dit geval een contradictio in terminis. "In een noodsituatie is elke beslissing mogelijk de enige beslissing. Voor brandweercommandanten is het dus cruciaal om in ieder geval een beslissing te nemen en iets te doen. Dus niet zoals bij de Hercules-ramp van 1996 in Eindhoven, waar de brandweercommandant niet het juiste besluit nam om het neergestorte vliegtuig te doorzoeken op mogelijke overlevenden. In New York kon de brandweer natuurlijk niet op veilige afstand toekijken hoe mensen uit het brandende WTC sprongen."

Onervaren
Kuepper kan met de neutrale blik van een buitenstaander een oordeel vellen over de kwaliteit van de Nederlandse rampenplannen en de mentaliteit die daaraan ten grondslag ligt. Staan de Nederlanders na vier rampen in tien jaar (behalve de Herculesramp en 'Enschede' waren dat de Bijlmerramp van 1992 en de cafébrand in Volendam) nu steviger in hun schoenen? Is de kans op een ramp kleiner geworden? En zal er straks daadkrachtiger worden opgetreden dan destijds in Eindhoven?

"Ik ben er niet zo zeker van", zegt Kuepper aarzelend. "Hoewel Nederland de afgelopen tien jaar vier grote calamiteiten heeft meegemaakt, heeft het land nog steeds weinig ervaring met catastrofes. Wél met overstromingen, zodat het beleid op het gebied van waterbeheer dik in orde is. Maar voor de rest heeft Nederland weinig ervaring met terrorisme of met de moedwillige verspreiding van besmettelijke ziektes. Dus als je naar het algemene landelijke beleid kijkt, is er zeker ruimte voor verbetering."

Veiligheid
Dat geldt volgens Kuepper vooral voor het allerhoogste niveau, waar de beleidsplannen worden gemaakt en het geld wordt verdeeld. Maar ook de praktische regels voor de primaire hulpverlening moeten kritisch worden bekeken, vindt Kuepper. Neem bijvoorbeeld de ambulance, die er, tot Kueppers grote verbazing, in Nederland soms langer dan een kwartier over doet om een ongeluksplek te bereiken. "In de Verenigde Staten geldt sinds kort als maatstaf dat een ziekenwagen er binnen vier minuten moet zijn. Gebeurt dat niet, dan kan het slachtoffer de verantwoordelijke instelling voor de rechter slepen. Die moet vervolgens een fikse boete betalen."

Het is een kwestie van mentaliteit: Kuepper stelt de veiligheid van de burger centraal, en alle wetten moeten daarop worden afgestemd. Het is de vraag in hoeverre deze Amerikaans getinte mentaliteit van Kuepper op Nederland is toe te passen. Bovendien blijft het natuurlijk lastig om je voor te bereiden op zeldzame rampen, vindt ook Kuepper: "Het goede nieuws is: rampen zijn zeer zeldzaam. Het slechte nieuws is: rampen zijn zeer zeldzaam. Ik bedoel daarmee dat hulpverleners geen ervaring hebben met crisissituaties omdat sommigen van hen een hele carrière doorlopen zonder een ramp mee te maken."